Veertig jaar geleden was Huissen „garnizoensstad"

uit Mededelingen jrg 5, 1979/80 nr 1/2


Op 29 augustus j. l. was het 40 jaar geleden dat de algemene mobilisatie werd afgekondigd nadat reeds in april tevoren de zgn. vóórmobilisatie had plaats gehad. Veertig jaar geleden was Huissen "garnizoensstad" opgenomen als het grondgebied der gemeente was zowel in de lijn van weerstand van de IJsselverdediging als in de lijn van weerstand van de zgn. Groep Betuwe, terwijl de zich nu nog tot de gemeente behorende Middelwaard aan de overzijde van de Neder-Rijn (schuin tegenover het Looveer) in het gebied van de voorverdediging van de zgn. IJssellinie was gelegen.
Veertig laar geleden liep dwars door de gemeente Huissen de hoofdstelling van de eerste grensverdedigingslinie en enkele honderden militairen bevolkten toen Stad, Zand en Looveer. Vooruitlopend op de documentatie, welke de Historische Kring te zijner tijd hoopt te wijden aan de mobilisatie- en Oorlogsperiode 1939 - 1945 menen wij onze leden een geroegen te kunnen doen door de publikatie van enkele interessante foto's uit de mobilisatieperiode 1939-40.
Wij danken de mogelijkheid tot publikatie van twee der foto's (de derde - van de officiersbeëdiging - is aan een in eigen bezit zijnde afdruk ontleend) aan ons lid, de heer H.W.Martens, die wij voor zijn geste zeer erkentelijk zijn. Waardevolle hulp bij de "identificatie" werd ons door de oud-torpedist, de heer A.v.d. Nieuwenhof te Eindhoven en zijn oud-wapenbroeder, de heer H. van Beers te Heusden.
Ter begeleiding mogen wij de volgende bi jzonderheden verstrekken over de "militaire situatie" in de Over-Betuwe en in Huissen in die mobilisatieperiode. Gegevens daarvoor zijn, behalve uit eigen herinnering, geput uit de publikatiereeks van de Krijgsgeschied«undige Afdeling van het Hoofdkwartier van de Chef van de Generale Staf, "De Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II, Hoofstuk III, deel 2, Onderdeel D : "De verdediging van de Over-Betuwe door de Groep Betuwe van de Strategische Beveiliging mei 1940", 's Gravenhage 1952.

mobilisatie1

mobilisatie2


Toen in april 1939 de zgn. strategische beveiliging werd ingesteld, werd die in de Over-Betuwe uitgevoerd door de Groep Betuwe. Deze groep bestond uit het 8e Grensbataljon ( 8 GB), het IIIe Bataljon van het 42e Regiment Infanterie (III-43 R.I.), enig personeel van de 11e Compagnie Pontonniers (11 C.Pn.), de grenswachtdetachementen Pannerden, Gendt en Beek, de dekkingsdetachementen Nijmegen-Spoorbrug en Nijmegen-brug voor gewoon verkeer, en de Groep Lent van de politietroepen.
Sedert 1 december 1939 was de Groep Betuwe gesteld onder bevel van de commandant van de Brigade A De commandopost van de Groep Betuwe bevond zich te Elst, evenals die van iii-43 R.I. De groep vormde de schakel tussen de IJsselverdediging en de verdediging van het Maas-Waalkanaal en had tot opdracht een doormars door de Over-Betuwe zo lang mogelijk te vertragen. De terugtocht was voorbereid op de zgn. Betuwe-stelling in de lijn Ochten-de Spies, welke door Brigade A werd verdedigd. Tussen de Groep Betuwe en de Betuwestelling bevond zich het 6e Eskadron van het 1e regiment huzaren, dat na het teruggaan van de Groep Betuwe de vertraging en het contact met de vijand moest overnemen.
Aanvankelijk liep de lijn van weerstand van de groep langs de noordelijke Waaloever van een punt tegenover de uitmonding van het Maas-Waalkanaal tot het fort Pannerden en van daar langs de westelijke oever van het Pannerdens Kanaal/Neder-Rijn . Later werd deze ongunstige en concentrisch aan te grijpen lijn vervangen door een kortere lijn, die van de Waaldijk over Bemmel en Huissen naar de Neder-Rijn (iets ten noorden van het Looveer) liep.

mobilisatie3

Situatie in Huissen
Op het (toenmalige) grondgebied van de gemeente Huissen kwamen 2 verdedigingslinies bijeen. Op de Pleijen eindigde namelijk de lijn van weerstand van de IJsselverdediging (aldaar behorend tot de Groep IJssel-Zuid) terwijl enkele honderden meters zuidelijker - nabij het Looveer — de lijn van weerstand van de Groep Betuwe begon.
We zullen ons verder uitsluitend bezighouden met de situatie op het huidige grondgebied van de gemeente Huissen, waar dus de lijn van weerstand van de Groep Betuwe begon.
In Huissen waren de volgende onderdelen gelegerd: a. Detachement Torpedisten voor de in de Neder-Rijn nabij het Looveer aangebrachte Grondmijnversperring Nr2 . Het detachement , dat onder commando stond van de in de meidagen 1940 te Dordrecht gesneuvelde 2e luiterant L. Lucassen,beschikte over 2 lichte en 2 zware mitrailleurs. Het detachement was administratief ingedeeld bij de 3e Compagnie van het 3e Bataljon 43 R.I. (3-III-43 R.I.).
b. de 3e compagnie van het 3e bataljon 43 R.I.(3-III-43 R.I.) onder commando van de reserve-kapitein J.F.J.Janssen. De stelling van deze compagnie liep vanaf het Looveer tot de onlangs gesloopte kazemat in de bocht van de Karstraat bij het Zandse Voetpad. Deze kazemat behoorde tot de stelling van de andere compagnie 3-III—43 R.I. was versterkt met twee secties zware mitrailleurs, een stuk pantserafweergeschut (pag) , een stuk "8 staal" (kanon van 8 cm.B staal) , dat in de Bloemstraat stond opgesteld.
c. de 4e compagnie Van het 3e bataljon 43 R.I. (4-III43 R.I.), onder commando van de reserve—kapitein F.H. Berger. De stelling van deze compagnie liep vanaf de Onder b. genoemde kazemat tot iets voorbij de Karbrug op het grondgebied van de gemeente Bemmel waar nog 2 kazematten tot haar lijn van weerstand behoorde. "Naast" haar op Bemmels gebied, lag de 1e compagnie van het bataljon.
Kazematten
de beide in Huissen gelegerde compagnieËn beschikten op het Huissense grondgebied over 25 kazematten, nl. 17 in het ressort van de 3e (5 voor zware en 12 voor lichte mitrailleurs) en 8 (alle voor lichte mitrailleurs) in dat van de 4e compagnie. Bovendien waren er 6 putring- of aspergeversperringen (resP. bij Kerkelanden, de Geer, de POL (2), de Angerse dijk (bij zwembad De Grote Bloem) en Looveerweg (bij de sluis).

Torpedisten "in veldslag"
De Torpedisten, die vanaf april 1939 in Huissen gelegerd waren, namen in juni 1939 deel aan "de gevechten" tijdens de herdenking van het beleg en ontzet van 1502 door de beide gilden. Zij hadden met losse flodders een actief aandeel in het spiegelgevecht.


Legering
De militairen waren overal in Huissen gelegerd. Enkele torpedisten waren aan het Looveer ingekwartierd; de meesten echter lagen in de stad, aanvankelijk in het gevorderde Hoofdkwartier van de Verkennersgroep Mbaga op de Markt (Stadswaag),in de lokalen van de Openbare of Gemeente-school aan de Langestraat, waar zij , behalve over manschapsverblijven, ook over een kantine beschikten. De sergeants hadden hun bureau in het voormalige postkantoor aan de Weverstraat. De keuken van de torpedisten was ondergebracht in de schuur van hotel De Harmonie (Bosman) aan de Markt/ Rijnstraat.
De militairen van de beide compagnieën van 43 R.I.waren gelegerd o.a. in : hotel De Gouden Engel, café De Poort van Cleve, het gebouw van de R.K. Volksbond, een barakkenkamp in de Karstraat (ter hoogte van autobedrijf Van Dalen). Officieren waren bij particulieren ingekwartierd. De commandopost van 3-III—43 R.I. was ondergebracht in een huis aan het Mariapiein, dat van 4-III-43 R.I. aan de Karbrug. Voor de "ontwikkeling en ontspanning" waren militaire tehuizen ingericht, een katholiek en een protestant. Het katholieke militair tehuis was ingericht in de voormalige woning van het hoofd van de openbare school aan de Langestraat, waarin later de oudheidkamer gevestigd werd.

KADERLIJST
Blijkens de publikatie "De verdediging van het Maas-Waa!kanaal en de OverBetuwe mei 1940" (Den Haag, 1952) zag, voor zover bekend, de kaderl ijst van de te Huissen gelegerde onderdelen er als voigt uit:
3-III-43 R.I.:
Res.kapt.J F.J. Janssen (comm. )
1e luit.J.C.A.Langeveld (zw.mitr.)
Res. 2e luit. A.J. du Marchie van Voorthuijsen
Res. 2e luit. B.W.van Klaarbergen
Res. 1e luit. J.C. Graauw
4—IIII-43 R.I.:
Res. kapt. H.F. Berger (comm.)
Res. 1e luit. B. Verschuur
Res. 2e luit. W. H.'t  Hart
Res. 2e luit. G. de Meulder
C.—Grondmijnversperring Nr. 2:
(det. torpedisten)
2e luit. L. Lucassen


"Ontwikkeling en ontspanning"
Ter illustratie van hetgeen voor de "ontwikkeling en ontspanning" ( O. en O.) van de in Huissen gelegerde militairen werd gedaan, mogen we de oproep citeren, die in oktober verscheen in 1939 verscheen in De Gelderlander en het Dagblad van Arnhem: "HUISSEN. Ontspanning van militairen - De legering van militairen in deze gemeente moet om meer dan een reden van beteekenis worden geacht voor de ingezetenen. Bovendien leeft ieder rechtgeaard Nederlander mede met zijn medeburgers, die ter handhaving van de Nationale Onafhankeijkheid onder de wapenen gehouden worden. Nu het verblijf onder de wapenen een langdurig karakter gaat aannemen dan aanvankelijk verwacht, bestaat er alle aanleiding voor de ingezetenen blijk te geven van hun medeleven met de plaatselijk gelegerde militairen.
Daarom doet het Comité uit de Burgerij een ernstig beroep op de bevolking in al haar geledingen een bijdrage te schenken bij gelegenheid van de inzameling, welke zal worden gehouden door middel van het in ontvangst nemen van een enveloppe, waarin men verzocht wordt zijn gave te willen sluiten. Bij twijfel vrage men den met het ophalen van de enveloppen belasten persoon naar diens legitimatie. Het ligt in de bedoeling de opbrengst der collecte aan te wenden tot het veraangenamen van het verblijf der militairen ter plaatse, een en ander in overleg met de militaire overheid en tot instandhouding van de beide Militaire Tehuizen in het bijzonder. In de toekomstige documentatie zal nader en gedetailleerder op de mobilisatieperiode worden ingegaan.
H.W.J. DERKSEN

Een bericht uit Huissen in De Gelderlander van nov. 1939: in het veilinggebouw werd een folkloristische avond gegeven door den alom bekenden folklorist D.J.van der Ven uit Oosterbeek.
De zaal was vol belangstelling.
Onder de aanwezenden merkten we o.m. op de Geestel. en Plaatselijke Overheid, verschillende officieren en enkele burgers; terwijl de leden der beide Schuttersgilden als eeregasten hierbij tegenwoordig waren.
De avond werd geopend door Luitenant Grouw, die allen hartelijk welkom toeriep, speciaal den heer en mevrouw van der Ven, die dezen avond voor de grenstroepen verzorgden... In de pauze wachtte onze landsverdedigers nog een verrassing en werd voor hen door de Vendeliers van de Gilden een demonstratie in het vendelen gegeven wat door hun zeer op prijs werd gesteld...
Ook de Niemeijers Tabakfabrieken "Tabak Van Vader Op Zoon" bleven hun devies gedachtig bij onze soldaten. Allen kregen een pakje heerlijke tabak....
Kwatta Breda, bij onze soldaten overbekend, liet zich ook niet onbetuigd en tracteerde op kwatta-chocolade.Dat deze versnapering bij onze jongens zeer welkom was, laat zich begrijpen".